*कोळसा खाणींद्वारे होणारे प्रदूषण*
याचे 3 मुख्य प्रकार आहेत: हवा, पाणी आणि जमीन. चंद्रपूर-राजुरा सारख्या कोळसा पट्ट्यात याचा परिणाम जास्त जाणवतो.
*1. वायू प्रदूषण – Air Pollution*
ही सर्वात मोठी समस्या आहे.
– *धूळ आणि SPM/RPM*: खाणकाम, डायनामाईटचा स्फोट, कोळसा लोडिंग-अनलोडिंग, आणि कोळसा वाहतूक करणाऱ्या डंपरमुळे प्रचंड धूळ उडते. यात PM10 आणि PM2.5 सारखे सूक्ष्म कण असतात जे फुफ्फुसात जाऊन दमा, TB, कर्करोग होऊ शकतात.
– *विषारी वायू*:
– *कोळसा जाळल्याने*: SO2, NOx, CO2 तयार होतात. यामुळे आम्ल पाऊस आणि जागतिक तापमानवाढ होते.
– *खाणीतून*: मिथेन `CH4` वायू बाहेर पडतो. हा वायू CO2 पेक्षा 25 पट जास्त घातक आहे.
– *कोळशाच्या ढिगाऱ्यात आग*: बऱ्याचदा कोळशाचे ढीग स्वतःच पेटतात. त्यातून CO, SO2 आणि धूर 24 तास निघत राहतो.
– *परिणाम*: परिसरातील गावांमध्ये श्वसनाचे आजार, डोळ्यांची जळजळ, आणि झाडांची पाने काळी पडणे.
*2. जल प्रदूषण – Water Pollution*
– *अम्लीय खाण पाणी `Acid Mine Drainage`*: कोळशासोबत असले सल्फर पाणी आणि हवेच्या संपर्कात आल्यावर सल्फ्युरिक आम्ल तयार होते. हे आम्लीय पाणी नाले आणि नद्यांमध्ये जाते.
– *परिणाम*: पाण्याचा pH खूप कमी होतो. त्यामुळे पाणी पिण्यास, शेतीस आणि मासेमारीसाठी अयोग्य होते. पाण्यात लोह, मॅंगनीज, आर्सेनिक सारखे जड धातू मिसळतात.
– *भूजल पातळी खाली जाणे*: खुल्या खाणींसाठी मोठ्या प्रमाणात पाणी उपसावे लागते. त्यामुळे आजूबाजूच्या गावांच्या विहिरी आणि बोअर कोरड्या पडतात.
– *कोळशाचे स्लरी*: कोळसा धुताना निघणारे काळे पाणी तळ्यांमध्ये साठवले जाते. ते तळे फुटल्यास मोठे नुकसान होते.
*3. जमीन आणि ध्वनी प्रदूषण – Land & Noise Pollution*
– *ओव्हरबर्डन डंप*: खोदकामातून निघणारी माती आणि दगड यांचे मोठे-मोठे ढीग टाकले जातात. यामुळे हजारो एकर सुपीक जमीन नापीक होते. पाऊस पडल्यावर या ढिगाऱ्यातून धूप होऊन नद्या गाळाने भरतात.
– *जमीन खचणे*: भूमिगत खाणीमुळे जमिनीखाली पोकळी तयार होते आणि कालांतराने जमीन खचू शकते. त्यामुळे घरांना तडे जातात.
– *आवाज प्रदूषण*: डायनामाईट स्फोट, JCB, डंपर, क्रशर यांचा आवाज 90-110 डेसिबल पर्यंत असतो. यामुळे परिसरातील लोकांना ऐकण्याची समस्या आणि ताण येतो.
– *जैविविधतेचे नुकसान*: जंगल तोडून खाण केल्याने वन्यजीवांचे अधिवास नष्ट होतात.
*4. इतर आरोग्यविषयक समस्या*
खाणीच्या परिसरात राहणाऱ्या लोकांमध्ये पुढील आजार जास्त प्रमाणात दिसतात:
– *न्यूमोकोनिओसिस `Black Lung Disease`*: कोळशाची धूळ फुफ्फुसात गेल्याने होतो.
– *त्वचारोग*: दूषित पाण्यामुळे
– *कुपोषण*: शेती नापीक झाल्याने
*निवारणासाठी काय करता येईल?*
1. *पाणी शिंपडणे*: धूळ कमी करण्यासाठी रस्त्यांवर आणि खाणीत सतत पाणी मारणे.
2. *ग्रीन बेल्ट*: खाणीच्या आजूबाजूला मोठ्या प्रमाणात झाडे लावणे.
3. *ETP*: खाणीतील आम्लीय पाणी प्रक्रिया करूनच बाहेर सोडणे.
4. *कोळसा बंद गाड्यांमध्ये वाहतूक*: ओपन ट्रकऐवजी झाकलेल्या ट्रक वापरणे.
5. *खाण बंद झाल्यावर पुनर्वनीकरण*: खोदलेली जमीन पुन्हा भरणे आणि झाडे लावणे.
*थोडक्यात:* कोळसा खाण ही फक्त “काळे सोने” देत नाही तर सोबत हवा, पाणी आणि माती तिन्ही प्रदूषित करते. त्यामुळे आर्थिक विकासाबरोबर पर्यावरणाचे संरक्षण करणे खूप गरजेचे आहे.
*राजू वानखेडे*
*संपादक*
